“Sensoriaeth”? Be am gael hyn allan o’r ffordd fel y cawn ni drafod llenyddiaeth – a llenyddiaeth yn unig – ddydd Mawrth?

Cor blimey! O’n i’n ddiolchgar am y gwahoddiad i feirniadu Gwobr Daniel Owen eleni. Do’n i ddim yn siwr os oeddwn am dderbyn, chwaith. Ond gan mod i wedi hefru digon am “chwalu ffinia,” “heddlu iaith”  a gwirioneddau tebyg, benderfynis i fod yma gyfla – na, dyletswydd – i ysgogi awduron o’r un ‘anian’ (neu beidio) i ymgeisio. Falla. Ond rhan o’r gobaith hynny oedd gallu cyfrannu i drafodaeth ar lenyddiaeth Gymraeg yn ystod y Brifwyl eleni.

Gan bo fi’n edrych ymlaen at hynny, liciwn i rannu fy marn bersonol ar fater y ‘nofel afiach’ rŵan, fel y gallwn, gobeithio, anghofio am y mater cyn dydd Mawrth. Gyda llaw, fy safbwynt bersonol i yw’r isod. Tydw i ddim yn siarad ar ran unrhyw un heblaw fi fy hun, a tydw i ddim o reidrwydd yn cynrychioli barn fy nghyd-feirniaid. Nid y fi yw’r unig un oedd â phryderon, ac nid y fi oedd yr unig un a fynegodd y pryderon hynny i Swyddfa’r Eisteddfod. Does neb wedi cymryd yr achos yma’n ysgafn.

Yn gyntaf, nid nofel oedd hi, ond cyfres o olygfeydd a disgrifiadau graffig o blant yn cael eu camdrin yn rhywiol. Fersiwn geiriol o ddelweddau anweddus o blant. Pornograffi pedoffilaidd. Petai’r darn wedi ei gyflwyno ar ffurf delweddau ffotograffig mewn cystadleuaeth celf weledol, fyddai dim dadl ynglyn â ‘sensoriaeth’ na chyfreithlondeb.

Mae’n bwysig fod celf yn cyfleu, portreadu a chynrychioli cymeriad, natur a meddyliau pyrfyrts a seicopaths, llofruddwyr a dictators yn ogystal â phroblemau hormonal dy fab, Rhydderch ap Acne, neu “tensiynau emosiynol” criw o weithwyr swyddfa ym Mae Caerdydd. A gellir gwneud hynny mewn ffordd graffig ac edgy neu yn gynnil efo hiwmor tywyll neu dychan. Ond pan does dim celf yno, a ’da chi’n cael eich hun yn meddwl am natur enaid yr awdur yn hytrach na’i gymeriadau… wel…

Yn naturiol, doedd Swyddfa’r Eisteddfod heb weld cynnwys y nofel pan dderbyniom ni’r beirniaid yr ymgeisiadau ganddynt. Pan gyrhaeddon nhw roedd nodyn yn cyfeirio at y nofel hon, yn egluro fod Swyddfa’r Eisteddfod yn aros am ateb i’w cais am y manylion angenrheidiol cyn ei derbyn i’r gystadleuaeth. Yn ddiweddarach deallom na ddaeth ymateb ac y bu rhaid ei diarddel. Gallaf gadarnhau fod stori’r Eisteddfod am y rheswm tu ôl y diarddel yn wir. Dim ‘sensoriaeth’ felly!

Yn y cyfamser, y fi (yn digwydd bod) oedd y person cyntaf i ddarllen y nofel. Roeddwn yn gwybod yn fuan fod rhywbeth mawr o’i le. O fewn ychydig ddalennau roeddwn wedi darllen deunydd ffiaidd ac anweddus oedd yn disgrifio gweithredoedd anghyfreithlon yn ymwneud â phlant. Wrth ddarllen ymlaen daeth yn amlwg nad oedd unrhyw linnyn storiol na rheswm creadigol y tu ôl i’r delweddau geiriol hyn. Boddhau chwantau gwyrdroedig yr awdur oedd unig bwrpas pob golygfa.

Gwaethygu wnaeth pethau wrth ddarllen ymhellach. Ar ôl 50 tudalen, tarrais olwg sydyn trwy weddill y nofel a gweld mai yr un peth oedd drwyddi draw. Hynny yw, camdrin plant (yn cynnwys treisio, a gwylio plant yn gadael ysgolion).

Wnes i gysylltu efo fy nghydfeirniaid a gofyn iddyn nhw daro golwg, ac wrth gwrs, yr un oedd eu barn hwythau am y ‘nofel.’ Wnes i hefyd, mewn sgwrs ffôn efo Swyddfa’r Eisteddfod, gyfleu fy mhryderon, a mod i o’r farn y dylid ystyried mynd at yr heddlu, gan fy mod yn pryderu am y posibiliad o’r ‘awdur’ yn symud ymlaen i drio gwireddu ei ffantasiau. Nid y fi yw’r unig feirniad fynegodd y pryderon hyn, gyda llaw – dwi’n meddwl ei bod yn deg i mi ddweud yn gyhoeddus fod pawb, o’r beirniaid i Swyddfa’r Eisteddfod, wedi sylweddoli difrifoldeb yt hyn oedd ar bapur.

Cytunwyd i ofyn yn ‘ffurfiol’ ac/neu atgoffa Swyddfa’r Eisteddfod o’n hawydd i’w gweld nhw yn hysbysu’r heddlu. (Rhag unrhyw gamddealltwriaeth, rhaid dweud yma fy mod yn credu fod Swyddfa’r Eisteddfod eisoes wedi cymryd camau erbyn hyn, beth bynnag).

Unwaith eto, pryder un neu ddau ohonom oedd y gallai’r ‘awdur’ ddatblygu i wireddu ei ffantasiau. Gweithredodd Swyddfa’r Eisteddfod yn chwim a chydwybodol. Yn ôl be ddalltis i roeddan nhw eisoes wedi cael cyngor cyfreithiol i weld os y dylen nhw fynd at yr heddlu.

Wedi i mi holi eto ymhen rhai wythnosau (wrth fynd â’r nofelau yn ôl wedi’r beirniadu) cefais gadarnhad mai dyna a wnaed, a’u bod nhw wedi galw’r heddlu, a bod yr heddlu wedi ymchwilio’n drylwyr iawn. Felly rydw i yn fodlon iawn gyda’r ffordd wnaeth Swyddfa’r Eisteddfod ymateb a gweithredu ar y mater, ac rydw i hefyd yn fodlon efo ymateb yr heddlu.

Ond be dwi ddim yn hapus yn ei gylch ydi’r ‘leak’ yma. Falla fod y person ollyngodd y stori (rhywun sy’n gwybod am fanylion penodol yr achos yn rhyfeddol o dda) yn meddwl fod yr holl beth yn mynd i gael ei sgubo dan y carped. Ond mi ddylai fod wedi defnyddio’i ben.

O be dwi wedi gael ar ddeall, methodd yr heddlu â darganfod unrhyw fforensics na thystiolaeth i allu canfod awdur y gwaith. Mi drion nhw eu gorau yn ôl y son. Eu barn gyffredinol nhw oedd nad oedd yr awdur – yn dechnegol – wedi torri unrhyw gyfraith. OND mi oedd yr heddlu yn awyddus iawn, iawn i gael gafael arno, ac os oedd o yn dod i gysylltiad â phlant yn rhinwedd ei swydd, mi fyddent yn cymryd camau yn ei erbyn.

Ond gan na lwyddon nhw i’w ddal o, eu gobaith olaf oedd aros tan ar ôl yr Eisteddfod i weld os fyddai’r awdur yn ffonio i gwyno pam na chafodd o feirniadaeth. Wedi’r cwbl, dyna oedd o isio – ymateb ‘shocked’ y beirniaid yn gyhoeddus. Ac, gan nad oedd cyfeiriad dilys i’w hysbysu o’i ddi-arddel, doedd ganddo ddim dewis ond disgwyl yn eiddgar o flaen y teledu (neu yn y pafiliwn?) neu aros i brynu copi o’r Cyfansoddiadau.

Ond fydd o ddim yn y pafiliwn, nac yn prynu’r Cyfansoddiadau, nac yn ffonio i gwyno rŵan wrth gwrs – diolch i’r ffŵl a ollyngodd y wybodaeth allan (boed yn meddwl yn dda neu beidio). Ac mae’r pyrfyrt wedi cael ei gyhoeddusrwydd hefyd, diolch i’r ffŵl unwaith eto. Efallai mai’r Cymro sydd i’w feio am gyhoeddi’r stori heb feddwl ddwywaith. Dwi’n cyfadda mod i’n un sâl am ateb galwadau gan y wasg, ond taen nhw wedi trio cysylltu, a gadael neges, mi allwn i fod wedi rhoi gair i gall – “cadwch o am wythnos neu ddwy cyn cyhoeddi.”

Dyna fo, i fod yn onest.

Advertisements

(Posting this English version of my last post). On 21 April 2014 – what would be my mother’s 70th birthday – I’ll be walking the mountainous boundary of Trawsfynydd parisg (in Gwynedd) in a day, a distance of over 30 miles, to raise money for Motor Neurone Disease Association, in memory of my mother, who died from the disease last year. I have a JustGiving page here, and people can also leave money at collection points at the shops I list in the below predd release.

Rather than write something new, I’ll post the press release here. It has all the information needed. I sent it out almost a week ago but have not had a response as yet (not even an acknowledgement of receipt). Funny that, because this date also happens to be the Queen’s 88th birthday, and if I planned on walking around Buckingham Palace 88 times no doubt the media would be clambering for the story. I’d be on the One Show in no time! Anyway, here it is:

PRESS

Parish Perimeter Walk: Author to walk 30 mountain miles for Motor Neurone Disease Association, in memory of his mother, on what would be her 70th birthday 21/4/14.

Welsh novelist and television presenter Dewi Prysor (46) will embark on an unique journey on 21 April 2014, to raise money for Motor Neurone Disease Association (MNDA) in memory of his mother, Gwyneth Mair Williams, who died suddenly of the disease on the 25th August 2013.

Trawsfynydd Parish is geographically the largest parish in Wales, with the radius of its mountainous boundary stretching over 30 miles long. Dewi will be walking this boundary in one day, on the day that would be his mother’s 70th birthday – which happens to fall on Easter Monday this year.

Birthday
Said the author, who was raised in Cwm Prysor, Trawsfynydd, “Mam would be 70 years old on this day, and it is her first birthday since we lost her. So walking around my home parish, where she raised me, on this day, to raise money to help find a cure for this cruel disease that snatched her away from us as a family will be a very special and poignant experience.”

DONATE Dewi has set up a Just Giving page online here where people can donate money, and there are collection tins and sponsorship forms at the Spar shop in Trawsfynydd; Rowlands Chemist, Bala; Awen Meirion, Bala; the cafe and shop at Llanfrothen; Penybryn Stores, Llan Ffestiniog; and the King’s Head in Blaenau Ffestiniog. People can also contact Dewi Prysor via Facebook, Twitter (@DewiPrysor) or email & phone him [*or comment on this blog] for details of how to send cheques.

MND – “the cruelest hand.”
A mother of four, with 10 grandchildren to enjoy watching them grow, Gwyneth Mair Williams was a dear, jolly, kind and popular lady who had just retired as a primary school teacher. She was starting to enjoy the freedom of day and weekend trips with her friends, and loved having more time with her family that meant so much to her.

Said Dewi, who has published 5 novels and is a familiar face to many as presenter of ‘Darn Bach o Hanes’ (A Little Bit of History) on S4C, “She was full of life, strong and healthy, with so many years of happiness in front of her. But she was dealt the cruelest of hands, and everything was taken from her, and her from us. No words can describe it. It’s too sad for words.

What is MND?
Motor Neurone Disease is a rapidly progressive, fatal disease which kills 5 people every day in the UK. In 2010 there were 5000 people living with the disease, and the number has been increasing. Over half of sufferers will die within 14 months of receiving their diagnosis. Dewi’s mother died less than 6 months after diagnosis. (more info here )

“No cure… no light at the end of the tunnel.”
Dewi, who translated Nickelodeon’s Teenage Mutant Ninja Turtles cartoon now showing on S4C, said, “What happens is that the coating of the upper and lower motor neurones degenerates, causing nerves to fail sending signals to muscles which then cease to work. The worst type of MND that struck my mother affects the hands, arms and throat, followed inevitably by the chest. The sufferer loses the ability to talk, swallow food and, eventually, to breathe. And the cruelest thing of all is that the condition does not affect the senses, so the sufferer is wholly conscious and aware of what is happening to them. There is no cure, no turning back, no light at the end of the tunnel.

Motor Neurone Disease Association
At present, no-one knows what triggers the condition, so there is no treatment or cure. Funding research into finding a cure and for care of sufferers is almost entirely dependent on charitable donations. Motor Neurone Disease Association is a registered charity (No. 294354) that funds numerous research projects, as well as specialist equipment, care and carer support, as well as raising awareness of MND.

Said Dewi, “The money we raise in memory of Mam goes into a designated pot that finances a specific 3 year project led by Prof Samar Hasnain at University of Liverpool. We collected £3,803.69 during and following the funeral, and the money raised from my walk will go into the same pot.

Terrain
Trawsfynydd parish is mountainous, with the village on the parish ‘floor’ lying at 700 ft above sea level. It stretches from the Rhinog to Arenig mountain ranges with its north-eastern tip at Carnedd Iago (1739 ft) on the Migneint highlands and its southermost point near Gwynfynydd gold mine near Ganlllwyd. Dewi will climb 7 main summits, the highest of which is Gallt y Darren (2031 ft) on Cwm Prysor’s southern flank. The second highest is the last summit en route, Foel Penolau (2014 ft), the northermost peak of the Rhinog range, which stands on the western side of Llyn Trawsfynydd lake near the north-western tip of the parish. (See itinerary and grid references below)

Challenge
Living in Blaenau Ffestiniog with his wife Rhian and their 3 sons, Dewi is a keen hill walker. But although most of the walk is familiar territory he is under no illusions about doing all 30 miles in a day.

It will be enjoyable due to the spectacular views and historical sites along the way, but it’s heavy going. I’ve bagged a handfull of Scottish munros and scaled Snowdonia and Meirionethshire’s mountains, but this is a challenge not to be underestimated. But I’m determined to do it in memory of Mam. Raising awareness about MND and funding research into its treatment is vital. I can’t think of a better tribute to my mother.

Contributing online is safe and easy at Just Giving: http://www.justgiving.com/DEWI-PRYSOR or pop into the shops listed above, or get in touch with Dewi on above contact details.

ENDS
(scroll down for Route Itinerary details and Grif References)
More information-
Motor Neurone Disease Association, PO Box 246, Northampton NN1 2PR 01604 250505 http://www.mndassociation.org/

MNDA fundraising officer david.reichle@mndassociation.org

Prof Samar Hasnain’s specific MNDA research fund pot reference: 6076
Walk itinerary
START 0514 hrs Tomen y Mur Roman Fort OL18 SH709389
E on slopes of Foel Fawr, past Llyn Graig Wen, summit of Moel Cynfal 1772 ft OL18 SH750396
Pen y Foel Ddu, cross B4391 Ffestiniog-Bala road, NE to Carnedd Iago 1739 ft OL18 SH783407
S across B4391 & A4212 to Llyn Tryweryn at top of Cwm Prysor OL18 SH789389 for 7.30am.
Up to Moel y Slates 1827 ft OL18 SH785365
Past Bwlch y Bi to Gallt y Darren 2031 ft OL18 SH779345
Over Foel Boeth to Bwlch Pen y Feidiog and summit of Pen y Feidiog 1893 ft OL18 SH782324
SE through forest to Mynydd Bryn Llech
S around Allt Lwyd, to top of Cwm Allt Lwyd OL23 SH806290
W to follow the Afon Mawddach to Abergeirw
Keep following the Mawddach to Coed Bedd y Coediwr and Gwynfynydd Gold Mine OL18 SH742283
N to climb, past Bedd y Coediwr farm
W around Moel Gwynfynydd, W through forest, past Penmaen
Cross A470 to Gelli Goch below Bryn Eden
Cross Afon Eden at OL18 SH711290
Follow Afon Crawcwellt W to forestry
Follow forest boundary W then N, over Rhinog Fach a Rhinog Fawr’s feet.
Rise NW to ridge & summit of Graig Wion 1857 ft OL18 SH664320
N to Bwlch Gwilym and on along eastern slopes of Graig Ddrwg.
Rise along face of Moel Ysgyfarnogod, and to summit of Foel Penolau 2014 ft OL18 SH662348
Round south slopes of Diffwys hill and N between it and Moel Gyrfolen.
Down to top of Cwm Moch, turn NE below Craig y Gwynt.
N to shores of Llyn Trawsfynydd. Not swimming, so round Main Dam OL18 SH674378.
E past Trawsfynydd Power Station.
Cross A470 to follow Nant Tyddyn yr Ynn (stream) E up to Tomen y Mur.
FINISH ETA 1515 – 1715hrs.
Then down to Trawsfynydd (on wheels!) for reception, snacks and a pint!

Photo: My mother (left) with my sisters Meleri and Manon in 1998

Mam Meleri Manon 1998

Ar 21 Ebrill eleni (2014), y diwrnod y byddai Mam yn cael ei phenblwydd yn 70 oed, mi fydda i’n cerdded terfyn plwy Trawsfynydd, sy’n 30 milltir mynyddig, i godi arian i Gymdeithas Clefyd Motor Niwron (MNDA), er cof amdani. Mae’r dyddiad yn digwydd disgyn ar Ddydd Llun y Pasg eleni.

Mae gen i dudalen JustGiving ar y wê http://www.justgiving.com/DEWI-PRYSOR ac mae yna hefyd botiau hel arian a ffurflenni noddi yn y llefydd hyn: Spar Glyndŵr, Trawsfynydd; Awen Meirion, Bala; Fferyllfa Rowlands, Bala; Caffi a Siop Llanfrothen; Siop Penybryn, Ffestiniog; Y Tap (King’s Head), Blaenau Ffestiniog.

Isod mae Datganiad i’r Wasg wyf wedi ei yrru i bapurau a chylchgronnau Cymru. Dwi wedi gyrru fersiwn Saesneg iddyn nhw ers bron i wythnos, ond hyd yma, dwi heb gael ateb, heb sôn am sylw. Mae’n rhyfedd, ond â phenblwydd Mam yn digwydd bod yr un diwrnod ag un y Cwîn, petawn i’n cerdded rownd Palas Bycingham 88 o weithiau, byddai’r wasg yn baglu dros ei gilydd i gyhoeddi’r stori. Ta waeth, dyma’r sbîl:

PRESS

Troedio Terfyn y Plwy: Awdur i gerdded 30 milltir mynyddig mewn diwrnod, i godi arian i Gymdeithas Clefyd Motor Neurone, er cof am ei fam.

Bydd y nofelydd a chyflwynydd teledu Dewi Prysor yn ymgymeryd â thaith gerdded go unigryw ar y 21 Ebrill 2014 i godi arian i Gymdeithas Clefyd Motor Neurone (MNDA) er cof am ei fam, Gwyneth Mair Williams, a fu farw’n sydyn o’r clefyd ar y 25ain o Awst 2013, a hithau’n 69 mlwydd oed.

Plwy Trawsfynydd yw’r plwy mwyaf yng Nghymru, gyda radiws ei derfyn mynyddig yn 30 milltir o hyd. Bydd Dewi yn cerdded y terfyn hwn i gyd mewn diwrnod, a hynny ar ddyddiad penblwydd ei fam – sy’n digwydd disgyn ar Ddydd Llun y Pasg eleni.

Penblwydd
Meddai’r awdur, a fagwyd yng Nghwm Prysor, Trawsfynydd, “Mi fyddai Mam yn 70 oed ar y diwrnod hwn, a dyma fydd ei phenblwydd cyntaf ar ôl i ni ei cholli. Felly bydd cerdded o amgylch y plwy ble y magodd hi fi, ar y diwrnod yma, er mwyn codi arian i geisio cael iachâd i’r clefyd creulon â’i chipiodd hi oddi arnom fel teulu, yn brofiad dwys ac arbennig.

Mae gan Dewi dudalen Just Giving ar y wê, http://www.justgiving.com/DEWI-PRYSOR lle y gall bobl gyfrannu arian, ac mae yna botiau hel arian a ffurflenni noddi yn ‘Spar Glyndŵr’ Trawsfynydd, ‘Fferyllfa Rowlands’ Bala, Siop ‘Awen Meirion’ Bala, ‘Caffi a Siop Llanfrothen,’ ‘Siop Penybryn’ Llan Ffestiniog a thafarn y ‘Tap (King’s Head)’ Blaenau Ffestiniog. Gall bobl gysylltu â Dewi Prysor drwy Facebook, Twitter (@DewiPrysor) neu ebostio/ffonio [manylion yn datganiad gwreiddiol – gadewch neges ar y blog yma] am fanylion sut i yrru sieciau.

MND – “Does dim geiriau”
Yn fam i bedwar, gyda 10 o wyrion i fwynhau eu gwylio’n tyfu, roedd Gwyneth Mair Williams yn ddynes annwyl, siriol, caredig a phoblogaidd oedd newydd ymddeol o’i swydd fel athrawes ysgol gynradd. Roedd hi’n dechrau mwynhau mynd ar dripiau gyda’i ffrindiau, ac wrth ei bodd o gael mwy o amser gyda’i theulu oedd mor bwysig iddi.

Medd Dewi, sydd wedi cyhoeddi 5 nofel, ac yn wyneb cyfarwydd i lawer fel cyflwynydd rhaglen ‘Darn Bach o Hanes’ ar S4C, “Roedd hi’n llawn bywyd, yn gryf ac yn iach, â chymaint o flynyddoedd o’i blaen i’w mwynhau. Ond fe’i trawyd gan y felltith eithaf, a chipiwyd y cyfan oddi arni, a hithau oddi arnom ninnau. Does dim geiriau all ddisgrifio’r peth. Mae o’n rhy greulon i hynny.”

Beth yw MND?
Mae Clefyd Motor Neurone yn gyflwr angeuol sy’n datblygu’n sydyn, ac mae o’n lladd 5 o bobl bob dydd ym Mhrydain. Mae dros 5000 o ddioddefwyr yn byw gyda’r clefyd ar y funud, ac mae’r nifer yn cynyddu o hyd. Mae dros hanner y bobl y mae o’n daro yn marw o fewn 14 mis. Bu farw Gwyneth lai na 6 mis wedi’r diagnosis. (mwy o wybodaeth am MND yma http://www.mndassociation.org/ )

“Dim golau ar ddiwedd y twnnel.”
Medd Dewi, sydd newydd drosi cartŵn y Crwbanod Ninja i’r Gymraeg i S4C, “Be sy’n digwydd ydi fod plisgyn y niwronnau motor yn dirywio gan achosi i’r nerfau fethu gyrru signalau i’r cyhyrau, gan adael rheiny yn ddiymadferth. Mae’r math gwaethaf o MND a darrodd Mam yn effeithio’r breichiau, dwylo a’r gwddw, ac yna’r frest. Mae dioddefwyr yn colli’r gallu i siarad, i lyncu bwyd, ac yn y diwedd yn methu anadlu. A’r peth creulonaf oll ydi nad yw’r cyflwr yn effeithio’r synhwyrau, felly mae’r person yn hollol ymwybodol o’r hyn sy’n digwydd iddyn nhw. Does dim iachâd, dim troi’n nôl, dim golau ar ddiwedd y twnnel.

Cymdeithas Clefyd Motor Neurone (MNDA)
Ar hyn o bryd tydi gwyddonwyr ddim yn gwybod beth sy’n achosi’r cyflwr, ac felly does dim triniaeth na iachâd. Mae’r arian ar gyfer ymchwil yn dibynnu bron yn gyfangwbl ar gyfraniadau elusennol. Mae Cymdeithas Clefyd Motor Neurone, sy’n elusen cofrestredig (Rhif. 294354), yn ariannu sawl prosiect ymchwil i’r cyflwr, yn ogystal â thalu am offer arbenigol, darparu gofal a chymorth i ofalwyr, ac hefyd yn codi ymwybyddiaeth am MND.

Medd Dewi, “Mae’r arian yr ydym yn gasglu er cof am Mam yn mynd tuag at ariannu prosiect ymchwil 3 mlynedd dan arweiniad Prof. Samar Hasnain ym Mhrifysgol Lerpwl. Mi gasglom £3,803.69 diolch i roddion caredig pobl yn y cnebrwn a chardiau cydymdeimlad, ac mi fydd holl arian y daith gerdded hon yn mynd i’r un prosiect.

Tirwedd Mynyddig
Plwy mynyddig ydi Trawsfynydd, gyda’r pentref a llawr y plwy yn 700 troedfedd uwchlaw’r môr. Mae’n ymestyn rhwng mynyddoedd y Rhinogydd ac Arenig, gyda’i gornel gogledd-ddwyreiniol ar gopa Carnedd Iago (1739′) ar y Migneint, a’i ben mwyaf deheuol yng Ngwaith Aur Gwynfynydd ger Ganllwyd. Mae’n ffinio â phlwyfi Maentwrog, Ffestiniog, Llanycil, Llanuwchllyn, Llanfachreth, Ganllwyd, Llanfair a Llandecwyn.

Bydd Dewi yn dringo 7 prif gopa yn ystod y daith, a’r uchaf ohonynt yw Gallt y Darren (2031’) ar ochrau deheuol Cwm Prysor. Yr ail uchaf yw’r olaf ar y daith, sef Foel Penolau (2014’) – copa mwyaf gogleddol cadwyn y Rhinogydd, ar ochr gorllewinol Llyn Trawsfynydd ger cornel gogledd-orllewin y plwy. (Gweler manylion y daith wrth droed y datganiad hwn)

Sialens
Yn byw ym Mlaenau Ffestiniog gyda’i wraig Rhian a’u 3 mab, mae Dewi (46) yn hen law ar gerdded. Ond mae’n gweld y daith 30 milltir o amgylch terfyn plwy ei febyd – mewn diwrnod – yn dipyn o her.

Mi fydd yn bleserus o ran y golygfeydd gwefreiddiol ac olion hanesyddol sydd i’w gweld, ond mi fydd yn dalcen caled. Dwi di cerdded mynyddoedd yn yr Alban, ac wedi troedio copaon Eryri a Meirionnydd i gyd, ond mi fydd y daith hon yn gryn sialens. Mi ydw i’n benderfynnol i’w gwneud hi er cof am Mam. Mae codi ymwybyddiaeth am y clefyd MND yn bwysig, fel y mae codi arian i drio cael iachâd iddo. Fedra i ddim meddwl am deyrnged well i Mam.

Mae cyfrannu arlein yn hawdd ac yn ddiogel trwy dudalen Dewi ar  http://www.justgiving.com/DEWI-PRYSOR . Neu, galwch i mewn i’r siopau a enwir uchod, neu gysylltu â Dewi yn bersonol.

>>> DIWEDD

Mwy o wybodaeth –

Motor Neurone Disease Association, PO Box 246, Northampton NN1 2PR 01604 250505 http://www.mndassociation.org/

Swyddog Codi Arian MNDA david.reichle@mndassociation.org

Rhif cyfeirnod potyn arian prosiect ymchwil Prof. Samar Hasnain: 6076

Manylion y daith
DECHRAU 5.15am Caer Rufeinig Tomen y Mur OL18 SH709389
Dw Llethrau Foel Fawr, heibio Llyn Graig Wen i ben Moel Cynfal OL18 SH750396 1772’
Heibio Pen y Foel Ddu, croesi’r B4391, GDdw i ben Carnedd Iago OL18 SH783407 1739’
D i lawr at Lyn Tryweryn uwchben blaen Cwm Prysor OL18 SH789389
D i fyny i ben Moel y Slates OL18 SH785365 1827’
D heibio Bwlch y Bi i gopa Gallt y Darren OL18 SH779345 2031’
D dros Foel Boeth i Fwlch Pen y Feidiog ac i gopa Moel y Feidiog OL23 SH782324 1893’
D-Ddw trwy’r coed i Fynydd Bryn Llech
Rownd yr Allt Lwyd, i ben uchaf Cwm Allt Lwyd OL23 SH806290
Gor i ddilyn Afon Mawddach at Abergeirw
Gor Dilyn y Fawddach i Goed Bedd y Coediwr at Waith Aur Gwynfynydd OL18 SH742283
G fyny ac heibio fferm Bedd y Coediwr
Rowndio Moel Gwynfynydd am y gorllewin
Gor drwy’r coed, heibio Penmaen
Croesi’r A470 i Gelli Goch islaw Bryn Eden
Gor Croesi’r Afon Eden OL18 SH711290
Gor Dilyn Afon Crawcwellt at y goedwig
Dilyn terfyn y goedwig i’r gorllewin ac yna’r gogledd
G dros draed Rhinog Fach a Rhinog Fawr.
G codi i grib Craig Wion ac i’r copa OL18 SH664320 1857’
G i’r gogledd at Fwlch Gwilym ac ymlaen ar hyd lethrau dwyreiniol Graig Ddrwg.
Codi ar hyd wyneb Moel Ysgyfarnogod, ac i gopa Foel Penolau OL18 SH662348
Rownd llechweddau deheuol Diffwys ac i’r gogledd rhwng Diffwys a Moel Gyrfolen.
Lawr i ben uchaf Cwm Moch
G-Ddw troi i’r gogledd-ddwyrain o dan Craig y Gwynt.
G at lannau Llyn Trawsfynydd. Dim cwch, felly rownd y Prif Argae OL18 SH674378.
Dw tua’r dwyrain heibio’r Atomfa.
Dw croesi’r A470 i ddilyn Nant Tyddyn yr Ynn i Domen y Mur, erbyn tua 5.15pm. GORFFEN
Wedyn draw i Trawsfynydd – mewn car! – am dderbyniad, bwyd a pheint!

Isod mae llun Mam (chwith) efo Meleri a Manon, fy chwiorydd, adeg bedydd Owain fy mab nôl yn 1998.

Mam Meleri Manon 1998

Y Deyrnged i fy Mam, â Draddodais yn y Cnebrwn.*

*heb y ‘jôcs’ spontêniys.

Gwyneth Mair Williams

Mam blog

Fflam cariad fu mam imi – hon giliodd

O’r golwg wrth weini,

Canodd o ganol cyni,

O! Mor hawdd ei marw hi.

William Hughes Jones

Dyna englyn fy nhaid, tad Mam, i’w fam yntau pan farwodd hi. Roedd y teulu ynghanol cynhaea ar y pryd, a doedd hi ddim am ddistyrbio’r dynion ynghanol y gwair. Felly, ar ei gwely angau galwodd ar ddau fab yn unig – yr hynaf, a’r ieuengaf, sef Dewi y gweinidog – i ddod ati hi, sbario tarfu ar waith pwysig y dynion. Ar hyd ei bywyd, un felly fu nain Mam – isio gwneud pethau’n hawdd i bawb, wastad yn meddwl am bawb arall, a hynny at y diwedd eithaf. Ac yn union felly, ar hyd ei hoes ac at y diwedd un, y bu Mam.

Mam (Gwyneth Mair)

Cyn dechrau, liciwn i ddiolch o galon am y caredigrwydd a ddangoswyd i ni fel teulu. Fel ddudodd fy nhad y noson o’r blaen, wedi iddi dawelu a’r ol i’r olaf o’r llond tŷ o ffrindiau a chymdogion adael, “rydan ni’n lwcus ein bod ni’n byw mewn cymdeithas mor dda…” …Wel, os oes yna un person yn ymgorffori’r gymdeithas yma’n berffaith, Mam ydi honno.

Mae’r cariad sydd wedi ei fynegi tuag at Mam dros y dyddiau dwytha yn destament i ddynes arbennig iawn – un a gyffyrddodd calonnau cymaint o bobl. Roedd Mam yn ddynes llawn cariad, yn gynnes, ffeind a ffyddlon, yn fywiog ac yn foesgar, yn ddiragfarn, yn gydwybodol a gonest, yn gryf ac yn graig i ni fel teulu. Roedd hi hefyd yn ferch brydferth, dlos a deniadol. Yn smart ac urddasol, yn ddwys, yn ddiwylliedig ac yn ddeallus. Cymeriad siriol, hwyliog, hapus ei byd – ac wastad yn gwenu’r wên lydan, hawddgar ac annwyl, â’i llygaid llawn dolydd gwyrddion yn dawnsio wrth eich gweld… a rhyw fymryn o’r swildod annwyl hwnnw sydd yn eich hudo tuag at rywun.

“Gwinllan a roddwyd i’m gofal yw Cymry fy ngwlad, i’w thraddodi i’m plant, ac i blant fy mhlant, yn dreftadaeth dragwyddol…”

Mae’n chwiorydd a mrawd a minnau wedi etifeddu trysor o dreftadaeth gan Mam. Mi draddododd yr etifeddiaeth hwn i ni heb bregethu. Mi roddodd o i ni trwy esiampl.

Ganwyd Mam ar lan yr afon Alwen, yn ffermdy Plas-yn-ddol ar ystad y Rhug, tu allan i Gorwen. Roedd hi’n ail blentyn, a merch gyntaf, i William Hughes Jones o Tai Mawr, Cwm Main, oedd â’i wreiddiau yng Nghwm Cynllwyd, ac Edna Janet Roberts o Clegir Mawr, Melin y Wig…. Un o bedwar o blant oedd Mam – John ei brawd mawr, a Megan a Heulwen (neu Lil i ni), ei chwiorydd iau – teulu cymharol fach o gofio bod Taid yn un o ddeuddeg o blant, a Nain – er ond yn un o bump, ei hun – â’i thad hithau, Johnny Roberts y porthmon (taid Mam) yn un o unarddeg! …Dylai teulu Mam fod wedi ennill gwobr am Fagu Dros Gymru. Mae o’n anfarth! Dwi’n siwr fod Mam yn perthyn i hanner Cymru a thri chwartar Patagonia! Fedra i fynd i nunlla heb ddod ar draws rywun sy’n perthyn i ni. Yn ddiweddar mi fu Mam a Meg i lawr yn seremoni Llyfr y Flwyddyn efo fi, ac mi oedd’na berthnasau ym mhob man yn y lle…. A Meg, ceidwad ein hachau, yn eu pwyntio nhw allan i gyd. “Hwnna, honna, hacw…” Roedd hyd yn oed un o’r beirniaid yn gyfyrthar i mi! (Wnaeth hi ddim rhoi y wobr imi chwaith!) ….

Ond yn ôl at deulu bach Plas yn Ddol. Mi ydw i’n cofio’r lle yn weddol. Hen, hen dŷ oedd â rhan ohono’n mynd yn ôl i’r canoloesoedd. Uwchben drws ffrynt y rhan ieuengaf o’r tŷ, roedd carreg efo’r flwyddyn 1789 a’r geiriau ‘Duw a Digon’ wedi eu naddu arni. Mae’r rhan hwn o’r tŷ yn dal i sefyll, ond yn wag ers bron i ddeugain mlynedd, tra bod yr hen ran wedi ei ddymchwel gan y tirfeddianwr er mwyn codi sied anferth. Y Ddôl oedd enw’r lle yn y canoloesoedd, ac mae sôn mai yma oedd cartref Dyddgu – y ferch arall ym mywyd Dafydd ap Gwilym. Led cae o’r tŷ mae’r afon Alwen, ac ar ei glannau yng Nghae Berllan, mae’n debyg, y safai’r hen blas a roddodd yr ‘plas’ yn enw Plas yn Ddol…. Doedd dim rhyfedd i Mam ymddiddori yn ei gwreiddiau a hanes – yn enwedig efo Taid yn byrlymu efo hen straeon am y teulu a chymeriadau’r fro.

 “Pe dymunwn olud bydol, chwim adennydd iddo sydd…

Er bod y meistr tir yn ei blasty, heb bryder am fod eisiau dim, llawer cyfoethocach oedd aelwydydd ei denantiaid, yn enwedig ym Mhlas yn Ddol. Aelwyd ddiwylliedig oedd hi, ac mi gafodd Mam gystal dysg arni – ac yn yr Ysgol Sul yng nghapel bach Tre’r Ddol gerllaw (lle y byddai yn priodi fy Nhad mewn blynyddoedd i ddod) – ac â gafodd mewn unrhyw ysgol. Yn sicr, mi gafodd y gwerthoedd a’r cyfoeth diwylliannol a draddododd ei rhieni iddi hi fwy o ddylanwad arni nag y cafodd addysg ffurfiol. Ym Mhlas yn Ddol y plannwyd hedyn ei chariad at farddoniaeth ac adrodd, ac at ddysgu. Roedd Taid yn gynghaneddwr medrus fyddai’n dal i sgwennu englynion ar ôl troi yn gant oed, ac mi ddysgwyd Mam i adrodd a dehongli barddoniaeth gan ei Yncyl Dewi hoff – brawd ieuengaf Taid, a’r dyn yr enwodd Mam fi ar ei ôl.

Ym Mhlas yn Ddol hefyd y gwreiddiodd ei heddychiaeth, ei chariad at gyd-ddyn. Ac yno hefyd, er nad oedd Mam yn grefyddwraig fel y cyfryw, y gwreiddiodd ei chred, a’i ffydd, yn nysgeidiaeth cariad Iesu Grist. …Ym Mhlas yn Ddol eginodd ei hymroddiad i gynnal y Pethe… ac yno y blagurodd ei chariad ac ymlyniad at Gymru a’r iaith Gymraeg…

Gwyneth yn bedairCyn bwysiced, fodd bynnag, oedd y plentyndod hapus a gafodd hi, John, Meg a Lil ym Mhlas yn Ddol, lle y tyfodd y pedwar plentyn yn gwlwm tynn. Nefoedd o le i blant bach oedd Plas yn Ddol a glannau’r Alwen, a’r dair chwaer fach dlos – fyddai’n torri calonnau sawl llanc ifanc mewn dyddiau i ddod – yn dal crethill mewn potiau jam, ac yn chwarae ar eu hynysoedd ar yr afon. Mam, y chwaer hynaf, oedd yn hawlio’r ynys fwyaf a phellaf o’r lan; Lil yr iengaf, oedd yn dal yr ynys leiaf ac agosaf at y lan; a Meg oedd yn meddianu’r ynys yn y canol… A’r dair yn addurno’u hynysoedd efo blodau oeddan nhw wedi’u hel o’r caeau… Lle i ddychymyg plentyn greu bydoedd! A lle i grwydro a diflannu i’r bydoedd hynny – yn llythrennol, yn achos John a Mam, a achosodd banig i’w rhieni fyddai’n chwilio amdanyn nhw ymhob man…… A’u ffendio nhw ar lannau’r Alwen gan amlaf…!

Gwyneth (Ysgol y Bala)I Ysgol Gynradd Corwen aeth Mam, yn dair mlwydd oed, cyn mynychu Ysgol y Merched yn y Bala (neu Ysgol Moch Bach, fel y galwai Mam a Meg hi weithiau). Mi wnaeth hi lawar o ffrindiau da yn yr ysgol, yn enwedig Sian Llandderfel, sydd wedi aros yn ffrind agos iddi byth ers hynny. Fel merched ifanc, bu’r ddwy yn crwydro dipyn ar y sir. Fydda i’n cael eu hanas nhw gan eu cyfoedion weithia, ar fy nheithia innau, ond dwi ddim am rannu unrhyw gyfrinachau efo chi heddiw!

Ond mae yna un daith bwysig wnaeth y ddwy, a’r daith gyntaf i Traws oedd honno. I ddweud y gwir, hwyrach y dylswn inna ddiolch i Sian am y ffaith fy mod i yma o gwbwl. Achos Sian wnaeth gyflwyno Mam i hogia Traws – criw o ffrindia oedd yn cynnwys Bonso (Breian Garej) a Bynun… a rhyw foi o’r enw Ned Hendra… neu ‘Ned Bach’ fel y’i gelwid o bryd hynny…

Ond cyn i bethau ddatblygu rhwng ‘Ned Bach’ a Gwyneth Mair, daeth dyddiau’r Coleg i Mam. I’r Coleg Normal, Bangor, yr aeth hi – ac mae hynny wedi bod yn destun lot o dynnu coes gan Dad. Dim fod unrhyw beth yn bod ar y Coleg Normal, sy’n sefydliad academaidd penigamp, ond roedd yr enw yn ticlo Dad. Ac wrth gwrs, ag yntau wedi gadael byd addysg yn 14 neu bymthag oed, roedd Mam wastad yn gallu ei drympio fo pan ddeuai i ffeithiau, neu i bynciau diweddaraf y byd a’i bethau. Felly, roedd o’n licio tynnu arni, a rhoi pin bach chwareus yn ei balŵn efo geiriau fel, “A be Sgin ‘Coleg Normal’ i’w ddweud?” Deud gwir, mi ddatblygodd ‘Coleg Normal’ i fod yn un o lysenwau bach direidus Dad am Mam!

Nid dysg a chymwysterau oedd yr unig bethau enillodd Mam yn y Coleg Normal, fodd bynnag, ond ffrindiau newydd hefyd. Mi ddaeth dwy yn arbennig, yn ffrindiau agos iddi – fel dwy chwaer newydd – ac sydd, fel Sian Llandderfel, yn parhau’n ffrindiau agos hyd heddiw. Ruth a Gwyn Mor oedd y ddwy honno, a dwi’n rhyw feddwl y byswn i’n eich cadw chi yma drwy’r dydd tawn i’n adrodd hanes y Driawd Ddeinamic yma i gyd wrthach chi!!

Yn y coleg, hefyd, y daeth Mam – fel ei chwiorydd ar ei hôl – i ymwneud ag ymgyrchoedd cynnar Cymdeithas yr Iaith. Dim syndod, gan fod y Blaid a Saunders, D.J. a Valentine yn uchel iawn eu parch ym Mhlas yn Ddol. Efallai hefyd fod Nain yn cario ysbryd y Rebal yn ei gwaed, gan fod ei thaid – hen daid Mam – Edward Roberts Clegir Mawr (a elwid yn Ted Unllygeidiog, wedi iddo golli’r llygad arall ar ôl cael cic gan geffyl yn Lerpwl), oedd un o arweinwyr amlycaf Rhyfel y Degwm yn ardal Llangwm!

Ta waeth, mi fu’r Driawd Ddeinamig, Mam, Ruth a Gwyn Mor, yn ymgyrchwyr brwd dros y Gymraeg, ac mi oedd Mam yn un o’r criw aeth ar y bws o Fangor i brotest cyntaf Cymdeithas yr Iaith ar Bont Trefechan yn Aberystwyth. Roedd hi hefyd yn helpu lot yng Ngwersyll yr Urdd yng Nglanllyn yn y cyfnod yma, a fyddai hi ddim yn beth anghyffredin i’w gweld hi a Ruth yn bodio lifft yn ôl am Fangor o’r gwersyll ar fore dydd Llun…

Mi barhaodd y cydwybod cenedlaethol yn gryf yn Mam trwy gydol ei hoes. Fel silffoedd llyfrau Taid gynt, roedd silffoedd Mam yn llawn o weithiau mawr y Gymraeg – ysgrifau gwleidyddol, hanes, nofelau Islwyn Ffowc ac eraill, a llu o gyfrolau barddoniaeth ein beirdd.

Ac mi roddai Mam y cydwybod hwn ar waith, hefyd. Dwi’n cofio, pan o’n i’n blentyn, iddi hi a Myfanwy Pandy ymuno â phwyllgor carnifal Traws a mynd ati i’w Gymreigio, gan ddal eu tir yn gadarn wrth herio’r hen drefn, a mynnu y dylid defnyddio’r iaith Gymraeg. A phan ddaeth Jiwbili’r Frenhinas yn 1977, mi wrthododd Mam ganiatad i’r ysgol roi y mygiau a darnau arian ‘swfenir’ Jiwbili i ni. Ac yn fwy na hynny, er mwyn anwybyddu’r partîon stryd, mi aeth Mam â ni’r plant (Manon, Rhys a finna, achos doedd Mel heb landio eto!) i ffwrdd ar wyliau i Gaerfyrddin, lle’r oedd John ei brawd yn weinidog ar y pryd. Tra yno, ar ddiwrnod y sbloets frenhinol, aethon ni i Ddinbych y Pysgod am y dydd, a chroesi ar y gwch i Ynys Bur, lle’r aeth Rhys a minna, efo John, i mewn i’r mynachlog (dim ond hogia gâi fynd i mewn) i wylio’r mynachod mud yn byta mewn tawelwch…

Mi oedd cariad Mam at y Gymraeg, ac at draddodi’r etifeddiaeth i’r cenhedlaethau i ddod, yn amlwg yn ei gwaith fel athrawes hefyd. Ar ôl graddio, mi gafodd y dair ffrind agos, Ruth, Gwyn Mor a Mam, waith mewn ysgolion yn yr Wyddgrug, ble bu’r dair yn rhannu tŷ. Yn Ysgol Llanfynydd oedd Mam yn dysgu, ond, er ei bod wrth ei bodd efo’i gwaith, fuodd hi ddim yno’n hir, achos roedd hi’n canlyn yn selog efo Nhad erbyn hynny, ac mi benderfynodd y ddau briodi – a hynny ar frys, achos roedd Dad isio priodi cyn y ‘tymor ŵyna’!

Ond ar ôl bron i 30 mlynedd o fod yn wraig ffarm hapus a phrysur, mi gafodd Mam gyfle i fynd yn ôl i ddysgu, gan weithio fel athrawes ‘supply,’ yn llenwi bylchau mewn amryw o ysgolion, gan fwynhau ei gwaith ac ennill ffrindiau newydd – a lot fawr o barch hefyd. Dros y dyddiau dwytha, dwi wedi derbyn sawl neges gan rieni oedd â phlant yn ysgolion Dolgellau a Llanelltyd, yn sôn am pa mor ffeind oedd hi efo’r plant, a’r amynedd a charedigrwydd a ddangosai at blant oedd â phroblemau dysgu a darllen. Dwi hefyd yn nabod plant i ffrindia i mi o’r llefydd hynny, sydd wastad wedi canmol Mam a dweud mai Cymraeg oeddan nhw’n siarad efo hi er mai Saesneg oeddan nhw’n siarad adref…

Wedi cyfnod o lenwi bylchau efo’r cerrig gorau bosib, mi gafodd Mam swydd llawn amser yn Ysgol Tan y Castell, Harlech, ac mi dreuliodd sawl blwyddyn hapus yno hyd nes iddi ymddeol. Mi oedd hi’n boblogaidd iawn yno hefyd, a’i hymroddiad i hyrwyddo’r Gymraeg, a’r defnydd ohoni, yn amlwg yn y llysenw gafodd hi gan y plant – “Mrs Williams Siaradwch Gymraeg”!! Mae’r ymroddiad hwn wedi ei anfarwoli yn yr englyn a gyfansoddodd Iwan Morgan iddi ar ei hymddeoliad:-

Is y gaer y dysgai hi – yn mawrhau’r

Iaith Gymraeg a’i gloywi;

Rhoi’r iaith ar waith gyda bri,

A rhoi addysg lawn drwyddi.

Ond er ymddeol, fedrai Mam ddim gadael y maes addysg yn llwyr. Roedd hi’n dal i fynd i’r ysgolion i ddarllen efo’r plant, ac hefyd yn parhau i ddysgu plant i adrodd. Mi welis i lawar iawn o blant y pentra ’ma yn dod i’r Hendra i ddysgu adrodd ar gyfer eisteddfodau lleol a chenedlaethol.

Bu ei chyfraniad i’r Pethe yn ddiflino. Roedd hi’n ddynes gwneud, nid dweud – ac mi wnai bethau o ran dyletswydd cydwybodol i gefnogi pethau gwerth eu cefnogi, ac hefyd am ei bod hi’n mwynhau gweithgareddau diwylliannol cyn gymaint. Boed yn helpu i wneud bwyd yn y Neuadd ddiwrnod Sioe, Steddfod neu gonsart; boed yn dysgu Cymraeg i oedolion mewn dosbarthiadau yn yr Hendra erstalwm, yn mynd i ddosbarthiadau cynganeddu, yn helpu i sefydlu’r Ysgol Feithrin yn y pentra, neu’n chwarae rhan flaengar ym Merched y Wawr hyd heddiw – y ‘Pethe’ oedd ei phethe!

Rheswm arall pam ei bod yn mwynhau ei gweithgareddau gymaint, oedd y ffrindia agos a wnaeth hi yn Traws wedi iddi briodi. Roedd yna griw ohonyn nhw – Anti Glad, Bethan, Beryl, Rhian Goppa, Olwen, Greta, Maggie, Ann, Elen, Nansi, Myfanwy, Iona, Liz… mae’r rhestr yn un maith, ac ymddiheuriadau os dwi wedi anghofio rhywun… Tyfodd cyfeillgarwch cryf rhwng y criw, ac wedi iddyn nhw gyrraedd oed y ‘pas bws am ddim’ mi oeddan nhw’n mynd “on the buses” unwaith y mis, am ddiwrnod allan i rywle gwahanol, neu am bryd o fwyd efo’i gilydd…

Mi fuon nhw’n mynd i lefydd pellach o bryd i bryd hefyd – dros y dŵr i Ewrop efo Merched y Wawr, ac i’r Iwerddon, ble y treuliodd Mam a Dad eu mis mêl nôl yn 1967 (pan ddaeth Dad yn ôl efo ‘black eye’ ar ôl disgyn ar y gwch!). Mi âi Mam hefyd i Appleby Fair efo Dad, ac efo Bob a Gwen Dinas. Mi ai hefyd i Gaer – unwaith i’r rasus, ond gan fwyaf i siopa. Roedd Mam wrth ei bodd yn siopa dillad – yn enwedig am sgidia a jumpers – ac mi fysa hi’n trio bron pob dilledyn ac esgid yn y siop, yn ffansio pob un ond yn methu gwneud ei meddwl i fyny!

Mi aeth hi ar drip i Gaer unwaith, a chofio, ar ôl cyrraedd, ei bod wedi gadael i hambag wrth y cwt glo yn Hendra! A dyna i chi rwbath arall mae hi wedi ei drosglwyddo i ni’r plant – rhyw elfen fach, leiaf o chwit-chwatrwydd diniwed sy’n amlygu ei hun, rhyw fymryn lleia, bob yn hyn a hyn… Fel y diwrnod yr aeth Mam i drio ei thest dreifio. A hithau’n ddiwrnod braf, mi wisgodd sbectols haul rhag ofn i’r haul ei dallu yn ystod y test. Erbyn iddi orffen y test roedd hi wedi anghofio ei bod hi’n ei gwisgo nhw, a dyma hi’n troi at y testar ar ôl camu allan o’r car, a dweud, “Duw, it’s gone dark!”

“Maybe you should take your glasses off, Mrs Williams.”

Mi oedd Mam yn ymfalchîo mewn edrych ar ei gorau. Byddai’n gwneud ei gwallt, efo Julia yn Traws, yn ddi-ffael unwaith bob tair wythnos. Roedd Mam wastad yn brwsio ei gwallt yn ddi-baid cyn cychwyn i unrhyw le – roedd rhaid iddo fod yn berffaith. Yn yr wythnosau olaf roedd hi’n cael traffarth iwsio’r brwsh, ac mi fyddai Dad yn ei frwsio iddi – under strict directions – “fan hyn, fan yna, Ned…!” cyn bodloni. Ond unwaith fydda hi yn y car mi fyddai yn y drych yn ei dwtio, eto, efo’i llaw!

Oedd, mi oedd Mam yn ddynas smart. Dwi’n cofio pan oedd Manon a finna’n blant, a Dad a Mam yn mynd allan ar nos Sadwrn. Roedd ffrogia hir at y traed mewn ffasiwn y dyddiau hynny, debyg, achos dyna dwi’n gofio Mam yn ei wisgo i fynd allan ar wicend. I ni’n dau bach, ffrog ddawnsio oedd ffrog hir Mam, ac roedd rhaid i ni gael gafael yn ei dwylo a dawnsio mewn cylch, bob tro, cyn iddi adael y tŷ.

Ia, dynes smart a glân o hyd oedd Mam. Ond roedd hi’n weithwraig galed a phrysur hefyd – yn bwydo llond tŷ o ddynion ar adeg hel gwair, ac yn cerddad i fyny i gorlan y Gors, adeg cneifio, efo fflasgia tê a bagia’n llawn o sandwijis i ginio. Ac mi oedd hi’n fwy na pharod i faeddu’i dwylo hefyd – yn bwydo’r cŵn a’r ieir a’r chwîd, helpu efo’r ŵyna, llnau llond bag o bysgod wedi i Dad, neu ni’r hogia, fod yn y nentydd ar flaen lli. A phan fo angen mi fyddai hi hefyd yn dyfrio a swpera’r gwartheg, ac yn carthu’r beudy! Mi oedd Mam yn dipyn o Action Woman, a dweud y gwir! …..Ond wrth gwrs, mi gadwai’r tŷ fel y cadwai ei hun, yn sbotless – fel pin mewn papur – a fiw i unrhyw un onan ni gerdded i mewn heb dynnu’n sgidia budur yn y portsh.

Mi weithiodd Mam yn galed hyd y diwedd. Hyd yn oed wedi i’r salwch gyfyngu ei symudiadau, roedd hi’n dal i fynnu cario mlaen, yn golchi llestri a dillad, yn gneud bwyd a phaneidia… Pan fydda un o’nan ni’n mynnu ei bod yn gorffwys, ac yn mynnu gwneud bwyd, hŵfro, neu roi dillad ar y lein, drosti, mi fysa hi yno efo ni, yn trotian ar ein sodlau ni yr holl ffordd… Dwi’n cofio landio yn Hendra, a dyna lle’r oedd Rhys yn hwfro gwê pry cop, a Mam yn ei ddilyn o gwmpas yn dangos iddo lle oeddan nhw – a lle oedd y rhai oedd o wedi’i methu!

Doedd hi byth isio bod yn llonydd, byth isio bod yn fwrn i neb, nac ar ofyn neb, a byth, byth isio ildio i’w chlefyd. Hyd y diwedd un, roedd hi’n gosod llestri brecwast allan i Dad – a dau witabix a hannar grapefruit! Ac os oedd hi’n mynd i ffwrdd am ddiwrnod neu ddau – boed i’r ysbyty neu ar drip efo’r merchaid – mi fyddai’n paratoi plateidia o fwyd a’u cadw yn y ffrij i Dad… Meddwl am bobol eraill cyn hi ei hun, bob tro… Dyna wnai Mam i’r diwedd un!

Wnaeth Mam erioed gwyno, ac wrth ystyried y clefyd a’i tharrodd mor sydyn a chreulon, wnaeth hi erioed ofyn “pam fi?” Doedd dim chwerwedd yn perthyn iddi. Bob tro’r oeddan ni’n ei gweld hi, y cwbl oedd hi isio wybod oedd sut oeddan ni, sut oedd y plant, be oedd ein hanes ni i gyd. A’r cwbwl oedd hi isio ei wneud oedd gwneud panad, bwyd, neu rannu cacan… cacan joclet, fel arfar….! Mi oedd Mam yn cwcio cacenni fflat owt – y cacenni neisia yn y byd – ac fel y gŵyr pawb a alwodd yn yr Hendre erioed, roedd hi’n amhosib gadael y lle heb fyta un! Doedd dim dianc rhag y gacan joclet!

Mam. Dynes oedd yn llawn cariad yn cael cymaint o gariad yn ôl, heddiw. Roedd hi’n caru ni’r plant, yn dotio ar ein plant ni – deg o’nyn nhw, naw o wyrion ac un wyres fach. Roedd hi mor prowd ohonan ni i gyd – ni’n pedwar, a’i ‘phlant’ estynedig, sef ein cefndryd Owain, Gwion a Gwen, a dreuliodd gymaint o amser fel rhan o’r aelwyd. Roedd hi’n adnabod ein nodweddion, yn ymfalchio yn ein rhinweddau a llwyddianau, ac yn chwerthin yn braf ar ein querks ac arferion bach unigryw. Roedd hi’n arbennig o agos i’w merchaid, Mans a Mel, fel oedd hi i’w chwiorydd – merched y llwyth. Mi fyddai Dad wastad yn tynnu ar Mam tra’r oedd hi’n cael ei sgwrs nosweithiol ar y “Big White Telephone” efo Mans a Mel. Roedd Mam wastad yn gefn i bawb, wastad yno, wastad yn gwrando, yn ddi-ragfarn ac yn llawn goddefgarwch. Ei hymateb i unrhyw feirniadaeth o unrhyw berson fyddai, “Duw, maen nhw’n meddwl yn dda, sti.” Doedd dim gronyn o gasineb ynddi. Roedd hi’n caru pawb.

Ond ei chariad mwyaf un oedd fy Nhad – Ned Hendra. “Dyma gariad fel y moroedd.” Mi fysa hi’n ei ddilyn o drwy ddŵr a thân, ac mi fysa yntau yn gwneud yr un peth iddi hithau. Roeddan nhw fel dau dderyn bach wedi paru am byth. Wnaeth Dad ddim gadael ymyl ei gwely. Gafaelodd yn ei llaw hyd y diwedd. Pan ffarweliodd Mam â’r byd yma, roedd hi yn ei freichiau. Does dim cariad cryfach, ac mi barith hynny am byth, er eu bod nhw bellach mewn dau le gwahanol. Bu’r ddau yn byw er mwyn ei gilydd, yn gefn i’w gilydd, ac yn sicr yn gefn i ni’r plant – ac hefyd yn esiampl i ni. Roeddan nhw’n dallt ei gilydd i’r dim, a’u cariad yn disgleirio hyd y diwedd. Tra’r oedd Mam yn yr ysbyty wythnos dwytha, cyn i’r dirywiad sydyn yn ei chyflwr ei tharo, mi oedd hi’n ista ar ei gwely, yn gwenu’r un wên lydan annwyl honno, ac mi ofynnodd Dad iddi os oedd ganddi ddillad y liciai hi iddo fynd adra efo fo, i’w golchi. Y cwbwl wnaeth Mam oedd troi at y gweddill ohonan ni a chwerthin yn braf…!!

Mi ddwedodd Meg fod Mam wedi cael trysor pan gwrddodd â ’Nhad, ac ei bod hi wedi gwirioni – dros ei phen a’i chlustiau mewn cariad. Roedd Mam yn ei gwynfyd yn Hendra, yn sŵn rhen Afon Prysor. Mi adeiladodd aelwyd fel yr aelwyd y magwyd hi ei hun arni. Aelwyd hapus, aelwyd Gymraeg, ddiwylliedig. Aelwyd groesawgar, gynnes, gydwybodol a hapus, wedi ei seilio ar gariad pur. Am yr etifeddiaeth hon, byddwn ddiolchgar iddi am byth, ac mi wnawn ni’n siwr y byddwn ninnau’n ei thraddodi i’n plant ninnau. Mae gwybod hynny yn rhoi nerth i ni. Serch hynny, does dim geiriau all fynegi ein colled, na maint ein cariad tuag ati. Mae’r hiraeth ar ei hôl yn drobwll emosiynnol sydd hefyd yn llawn atgofion melys fydd yn sgleinio yng ngolau’r lleuad am byth.

Prysor ac Alwen heno – gyda’r lloer

Ar eu lli, yn uno,

A hiraeth sy’n disgleirio

Yn llanw trist y llyn tro.

Mae atomfa Traws wedi rhoi gwaith a chyflogau da i deuluoedd yr ardal am rai degawdau bellach, ac atgoffwyd pawb o bwysigrwydd hynny pan beidiodd y lle gynhyrchu trydan ac y gadawodd dros 80 o deuluoedd Cymraeg eu hiaith ardal Stiniog i weithio mewn atomfeydd eraill ar draws Prydain. Mi oedd hynny’n glec anferth i economi a diwylliant yr ardal – ac mae effeithiau’r glec honno’n dal i bwyso ar yr ardal heddiw.

Rhaid derbyn fod y diwydiant a thechnoleg niwcliar erbyn heddiw yn un o’r rhai diogelaf sydd i’w gael, ac er fod y broblem o be i wneud efo’r gwastraff yn aros o hyd, o ran creu gwaith ac egni cynnaladwy dwi’n tueddu i gydnabod fod ganddo ran i’w chwarae yn y dyfodol.

Gwrth-niwcliar oedd ein teulu ni dros y blynyddoedd, fodd bynnag. Roedd yr hen adweithyddion Magnox yn atomfa Traws wedi mynd dros eu sell-by date ers rhai blynyddoedd, ac mi oedd mân ddamweiniau a mân ollyngiadau ymbelydredd yn digwydd yno o bryd i bryd. Roedd yr amheuon hyn am ddiogelwch y safle, ynghyd â diffyg hygrededd y diwydiant ar draws y byd (o ran diogelwch ac o ran eu diben cyfrinachol o ddarparu plwtoniwm ar gyfer arfau niwcliar) yn cynyddu’r teimladau gwrth-niwcliar hyn.

Yn yr 80au, cyhoeddwyd cynlluniau i godi ail atomfa i gymeryd lle yr hen un yn Nhrawsfynydd. Roedd y cynlluniau yn cynnwys ymestyn llyn Traws dair milltir ymhellach i’r de er mwyn darparu digon o ddŵr i oeri adweithyddion pwerus yr atomfa newydd arfaethedig. Ond y math o adweithyddion y bwriadwyd eu codi oedd testun y pryder mwyaf. Adweithyddion PWR (Pressurized Water Reactor) oedd ganddynt mewn golwg – yr un math a’r rhai a fu mor agos i greu trychineb anferth yn Three Mile Island yn yr Unol Daleithiau.

Sefydlwyd mudiad i wrthwynebu’r datblygiad, ac mi o’n i’n aelod o’r pwyllgor canol cyntaf, ynghyd â neb llai nag RS Thomas, a deithiai o Ben Llŷn i bob cyfarfod. CADNO oedd enw’r mudiad. Doedd o ddim yr enw mwyaf catchy (yn enwedig o ystyried mai ‘llwynog’ ydi gair yr ardal), ond mi oedd o’n well na’r llond ceg oedd ei lythrennau yn gynrychioli – Cymdeithas Atal Distryw Niwcliar Oesol! Ond mi ddatblygodd Cadno (dan unigolion llawer mwy abl na fi) yn fudiad effeithiol iawn, serch hynny.

Rhoddwyd y gorau i’r cynlluniau PWR yn y diwedd, ond mi ddaeth diogelwch ynni niwcliar yn bwnc llosg eto gyda thrychineb Chernobyl yn 1986, ac mi daflodd y drychineb honno gysgod dros yr Hendre sydd wedi parhau hyd heddiw. Mi oeddwn i ar Ynys Manaw pan ddaeth y glaw ymbelydreddol drosodd. Dwi’n cofio criw ohonom yn cael trochfa ynddo ar y stryd yn Douglas. Ond ychydig a wyddom y byddai legasi’r glaw hwnnw yn parhau i effeithio bywyd yng Nghwm Prysor hyd heddiw.

Gyda’r gwaharddiadau ar werthu a symud defaid oherwydd lefelau uchel o ymbelydredd mi ddechreuodd llawer o bobl amau os mai’r glaw a ddaeth drosodd o’r Wcrain oedd yn gyfrifol mewn gwirionedd. Roedd yr ardaloedd ble’r oedd lefelau uchel o ymbelydredd i gyd yn gyffredinol i’r gorllewin o leoliadau atomig – Traws, Wylfa, Sellafield ac atomfeydd yn yr Alban. O ganlyniad i’r pryderon gofynnwyd am wirfoddolwyr o blith oedolion Trawsfynydd i fynd am brofion yn Ysbyty Gwynedd, Bangor. Gwirfoddolodd fy rhieni, a canfyddwyd fod y ddau yn llawer uwch na’r lefelau disgwyliedig o Caesium 134 – deunydd ymbelydrol sydd yn deillio, mewn lefelau ‘diogel’, o atomfeydd (fel Traws a Chernobyl) ac sydd hefyd i’w ganfod mewn lefelau is yn y creigiau ithfaen sydd yn y ddaear ym Meirionnydd.

Mi oedd Mam ddwywaith y lefel disgwyliedig, ac mi oedd fy nhad ddeg gwaith yn uwch na’r normal. O fewn dim roedd y wasg a chyfryngau Cymreig a Phrydeinig wedi cael gafael yn y stori, a daeth timau newyddion o bob cwr draw i gyfweld â fy nhad. Enwyd fy nhad yn ‘Britain’s Most Radioactive Man’ gan y papurau, a daeth timau rhaglenni cylchgrawn a rhaglenni dogfen draw, ac mi ddaeth y ddwy raglen deledu foreuol (oedd yn weddol newydd ar y pryd) – TVam (ITV) a Breakfast Time (BBC) – draw i’n ffilmio ni fel teulu. Roedd Chernobyl wedi ein gwneud yn selebs!

Ond nid jysd y teulu gafodd starring role ar y cyfryngau. Mi gafodd ein chwîd hefyd. Gadewch imi egluro…

Doedd y lefelau ymbelydredd yng ngweddil y gwirfoddolwyr o Traws ddim llawer uwch na’r cyfartaledd Prydeinig, felly aeth gwyddonwyr ati i geisio darganfod be oedd yn wahanol yn yr Hendre. Mi oeddwn i’n dal i fyw adref, ond yn gweithio fel trydanwr i Falconer Electricals bryd hynny, felly welis i mo’r boffins wrth eu gwaith. Ond mi landion nhw yn un haid i gynnal profion. Roeddan ni fel teulu yn bwyta ein bwyd ein hunain. Roeddan ni’n bwyta ein ŵyn ein hunain, yn tyfu tatws, moron, maip a letys, yn bwyta wyau yr ieir a wyau’r chwîd, ac ond yn defnyddio ein llaeth ein hunain (roeddan ni’n godro buwch bob bore a nos ac yn cael yn agos i ddau fwced yn llawn o laeth bob dydd). Roedd gennym hefyd ein cyflenwad dŵr ein hunain, wedi ei beipio o ffynnon uwchlaw’r ty.

Canfyddwyd fod popeth heblaw’r dŵr yn uchel mewn ymbelydredd, a gan fod y dŵr yn dod o grombil y ddaear, a phopeth arall yn dod o ganlyniad byw ar y tir, cadarnhawyd mai o’r glaw – glaw Chernobyl neu law Traws – oedd y Caesium wedi dod, ac nid o ymbelydredd cefndirol yn y creigiau tanddaearol. O ganlyniad bu raid i ni stopio bwyta ein bwyd ein hunain, ac hyd heddiw mae fy rhieni yn dal i orfod prynu popeth o’r siop.

Nid yn unig y collom y gallu i safio pres a bwyta’n iach, ond fe gollom y gallu i werthu wyau chwîd. Mi oedd gennym ni 40 o chwîd Khaki Campbells a 3 chwadan Muskovy, ac am flynyddoedd mi oeddan ni’n gwerthu eu wyau i bobl oedd yn pasio ar y ffordd fawr. Roedd gennym ni gwsmeriaid rheolaidd oedd wedi bod yn galw ers blynyddoedd, gan gynnwys perchenog cwmni Rowntrees – hen foi ffeind, tew oedd yn galw yn ei Rolls Royce mawr brown tua unwaith y mis. Roedd o’n gwirioni ar yr wyau, a bob tro yn dod â llwyth o dda-das efo fo (rhai Rowntrees, wrth gwrs – Fruit Pastilles gan fwya) i fy mrawd a chwaer ieuengaf.

Fodd bynnag, mi oedd y chwîd yn betha doniol – yn enwedig i griwiau ffilmio Llundain, a fu’n eu ffilmio’n cerdded wigl-di-wagl-di mewn rhes single file, fel sowldiwrs meddw ar hyd y cae. Roedd y chwîd yn dodwy wy yr un bod dydd, ond mwya sydyn, rhywbryd ar ôl i TVam a Breakfast Time fod yn ffilmio ‘dyn mwyaf ymbelydrol Prydain’ a’i deulu, mi stopiodd y chwîd ddodwy. Aeth mis heibio heb son am unrhyw wyau, a chyn hir, mi gafodd fy nhad alwad ffôn gan un o’r timau cynhyrchu yn gofyn os oedd wedi cael unrhyw newyddion pellach – gyda golwg ar ffilmio eitem follow-up. Mi soniodd fy nhad am ganlyniadau’r profion bwyd, ac mi ddigwyddodd ddweud fod y chwîd wedi mynd ar streic. O fewn diwrnod, mi oedd y syrcas cyfryngau wedi dechrau eto, a bu eitemau am y chwîd wedi stopio dodwy ar sgriniau teledu ledled Prydain, a phawb yn gwirioni ar ffwtej o’r chwîd yn martsio mewn rhes!

Ac wyddoch chi be? Heb air o glwydda, o fewn ychydig ddyddiau i gael sylw cenedlaethol ar y teledu mi ailddechreuodd y chwîd ddodwy. Mae o’n swnio braidd yn cwacyrs, ond mae’n berffaith wir. Does neb hyd heddiw yn gwybod sut na pham iddyn nhw stopio dodwy na sut y bu iddyn nhw ailgydio yn yr orchwyl ddyddiol wedyn. Hyd yn oed petai y chwîd eu hunain yn gallu siarad, fyddai dim gobaith cael gwybod achos mi laddwyd y cwbwl lot gan lwynog a dorrodd i mewn i’r cwt ar ddau wahanol achlysur (lladd llwyth a chario un i ffwrdd ydi dull y llwynog, yn aml).

Diwedd trasig gafodd Selebriti Dycs yr Hendre, felly. Hwyrach eu bod wedi cynllwynio i fynd ar streic, er mwyn trio cael sylw byd-eang, ond mi gafodd Sion Blewyn Coch nhw cyn iddyn nhw gael eu slot ar Fox News.

Ond tra bu diwedd trist i’r chwîd, bu pethau’n hapusach i fy rhieni. Blwyddyn ar ôl y profion a stopio bwyta bwyd cartref, mi aethant am ail brawf ymbelydredd, ac mi oedd y ddau wedi dod yn ôl i lawr i lefelau ‘normal’. Wnaethpwyd dim profion arnom ni’r plant o gwbl yn ystod y cyfnod yma, fodd bynnag, felly duw â wyr be fu’r lefelau ynof i. Dwi’n meddwl mod i’n iawn – er, mae fy mab ieuengaf, Gethin, yn taeru ei fod o’n gallu gwneud gwê pry cop yn ei addyrnau……

Dyn cŵn ydi Dad hyd heddiw. Mae o’n meddwl y byd ohonyn nhw. Fly Goch oedd ei hoff gi erioed – gast ddefaid goch oedd hi, ac mi fu efo ni am bron i ddeunaw mlynedd. Bu gennym sawl ci defaid arall, wrth gwrs, yn cynnwys Ross, Mot (mab Fly, a gollodd ei gynffon wedi i gar fynd drosto, ond a barodd i weithio heb broblam), Llwyd, Pero, Ffando a Cwali. Roedd Pero yn chwarter Old English ac yn glamp o gi mawr blewog. Roedd o’n dianc weithia ac mi oedd hi’n werth ei weld o’n rhedag i fyny llechweddau’r cwm, gan neidio dros ffensys a waliau fel ceffyl.

Bu gennym lwyth o ddaeargwn hefyd – ambell i Jack Russell a mwngrals, ond y rhan fwyaf yn Black&Tans bach. Tiny a Mickey Mouse oedd y Black&Tans cynta dwi’n gofio pan yn blentyn, ac mi fuon nhw efo ni am flynyddoedd. Dwi’n cofio Sam hefyd, ac yn cofio ei weld yn cael ei ladd ar y ffordd fawr. Bu yna Sam arall efo ni wedyn am flynyddoedd maith.

Mi gafodd fy nhad fedal a thystysgrif gan yr RSPCA yn y 70au am fod yn un o’r bobol oedd allan bob dydd a nos am tua tair wythnos yn trio achub Bonzo, daeargi fferm Blaen y Cwm, oedd wedi mynd yn sownd o dan ddaear ar ben Bwlch y Bi ar fynydd Gallt y Darren. Un o claims to fame fy nhad ydi rhoi darn o joclet i Martin Lewis, gohebydd ITV oedd yn riportio ar y stori. Aeth hwnnw ymlaen i fod yn anchorman News at Ten, ac yn aml iawn, pan ddeuai o ymlaen ar y teledu i ddarllen y newyddion byddai Dad yn ailadrodd y stori amdano yn ohebydd ifanc yn rhynnu yn y gwynt a’r glaw, ddwy fil o droedfeddi fyny mynydd yng Nghwm Prysor. “Ac mi rois i ddarn o joclet iddo fo, sdi!”

Mae fy nhad yn licio cathod hefyd – rhywbeth a etifeddodd gan ei fam. Roedd ganddon ni wastad dros ugain o’nyn nhw ar y ffarm er mwyn llygota. Dwi’n cofio cathod hynod yn byw efo ni dros y blynyddoedd – Parddu, Titus Tew a Tiger – killing machines go iawn! Ond pan ddeuai pla o lygod mawr i’r cytiau gwair, y daeargwn oeddan ni’n ddefnyddio wrth eu hela, ac roedd hynny wastad yn hwyl.

Ond mi oedd’na un gath (chwith) gennym oedd yn lladd llygod mawr a cwningod. Mi ddaeth hi a twrch daear i mewn i’r tŷ unwaith, a hwnnw yn dal yn fyw. Mi adawodd hi fo fynd ar y llawr teils yn y gegin, er mwyn chwarae efo fo cyn ei fwyta fo, a doedd y cradur bach ddim yn gallu dianc gan fod ei grafangau o’n methu cael gafael ar y teils, ac mi oedd o’n llithro i bob man. Cath wen oedd hi, hanner Persian, o’r enw Eira Wen – wel, dyna oedd ei henw swyddogol, achos ‘Dwdis’ oedd pawb yn ei galw hi, heblaw fy nhad, oedd wedi ei bedyddio hi yn ‘Cachu’! Roedd hi’n cael byw yn y tŷ, fel anifail anwes, ac mi ddaeth yn rhan o’r teulu. Roedd hi’n licio mint imperials am ryw reswm. Doedd hi ddim yn eu bwyta nhw, dim ond ei llyfu nhw, ac roedd hynny yn ei gwneud hi’n bananas – fel ei bod hi’n cael rhyw fath o hit allan ohonyn nhw. Rhywbeth tebyg i catnip mae’n siwr.

Nytar o gath oedd ‘Cachu’. Roedd hi’n cael y gorau ar gŵn defaid mewn ffeit. Mi fwytodd wenwyn llygod mawr unwaith, a bu bron iddi farw. Bu efo’r ffariar, a driodd ei orau cyn ei gyrru hi adra i farw, mwy neu lai. Fuodd hi’n ofnadwy o sal, mewn diawl o boen ac efo stwff fel jeli clir yn hongian allan o’i cheg fel pibonwy. Buom yn ei nyrsio drwy’r nos, mwy mewn gobaith na dim arall, ond myn uffarn i, mi wellodd, a byw am flynyddoedd ar ôl hynny. Fuodd hi’n rhan o’r teulu am dros bymtheng mlynadd yn braf, a dwi’n cofio’r union noson a’r amser y cyrhaeddodd yr Hendre fel cath fach ifanc, achos pan gyrhaeddodd hi roedd fy nhad a minnau, a Joss fy mêt o Lundain, yn gwylio ffeinal bêl-droed Cwpan Ewrop ar y teledu – Notts Forest yn erbyn Malmo, 1979, pan enillodd Forest (y diawliad!) 1-0 efo diving header Trevor Francis. Mynd i ffwrdd i farw’n dawel wnaeth Eira Wen/Dwdis/Cachu yn y diwedd, pan ddaeth ei hamser. Mae cathod yn gwneud hynny, wyddoch chi.

Roedd Eira Wen/Dwdis/Cachu yn cael hatsiad o gathod bach bob blwyddyn. Petha gwyn oedd y rhan fwya o’nyn nhw, efo blew hir fel eu mam. Un diwrnod pan yn hogyn ysgol mi benderfynis i fynd â’r car am sbin rownd y buarth, ac wrth ei rifyrsio fo es i dros un o’nyn nhw. Nes i ddim sylwi tan imi fynd allan o’r car. Roedd hi’n dal yn fyw, ond wedi sgwashio’n ddrwg. Roedd rhaid i fi roi polyn ffens arni i’w rhoi hi allan o’i phoen.

Un gath arall gafodd y fraint o fyw yn y tŷ. Lwmp o gath lwyd a gwyn o’r enw Lucky. Cath tafarn y Rhiwgoch oedd hi, ond cafodd Frank a Nina ei pherchnogion job yn rhedag bragdy yn rhywle ar arfordir gogledd Cymru, a doedd dim posib i Lucky fynd efo nhw. Doedd Cachu ddim yn hapus o weld y gath newydd yma yn swancio o gwmpas lle, a bu sawl ffeit dros y blynyddoedd. Ond mi ddaeth i arfer. Roedd Lucky yn un dda am ladd llygod mawr hefyd, ac yn gath glyfar fel Cachu. Roedd hi wedi dysgu sut i agor drysa trwy neidio a thynnu’r handlan. Mi fu honno fyw efo ni am amser go hir hefyd.

Er fod y ddau o’nan ni’n gallu bod yn wyllt, a bod perthynas gwaith pob tad a mab yn gallu bod yn ymfflamychol ar brydiau (yn enwedig efo mab hynaf gwrthryfelgar fel fi), fy nhad oedd, ac ydi, fy arwr mwyaf i (ar ôl Kenny Dalglish, efallai!!). Braint ydi bod yn fab iddo.

Ganwyd fy nhad, Ned Hendra (Edward Rowland Williams), yn 1939. Roedd yntau hefyd yn un o efeilliaid, ond bu farw’r efaill arall ar enedigaeth. Er nad yn un sy’n mynegi ei deimladau yn hawdd, mae o’n ddyn addfwyn a ffeind yn y bon. Mae o’n ddyn meddylgar, dwfn ac hynod egwyddorol, yn wladgarwr cadarn a diffuant, a chenedlaetholwr a gweriniaethwr organig sydd yn ddarllenwr brwd iawn hyd heddiw. I ysgol uwchradd y Bala aeth o, gan fod y tren rhwng Blaenau a Bala yn gyfleus ac yn rhedeg trwy’r cwm rhyw ganllath y tu ôl i dŷ Bryncelynog. ‘Blaci’ oeddan nhw’n ei alw fo yn yr ysgol, oherwydd ei groen tywyll. Bryd hynny roedd merched oedd yn byw yn y pentrefi oedd ar lein y trên yn teithio mewn cerbyd ar wahan i’r hogia, ac mae sawl un o’r merched hyn (cyfoedion fy nhad) wedi adrodd ei hanes yn dringo ar hyd ochr allanol y cerbydau tra bod y trên yn symud, er mwyn cyrraedd cerbyd y merched.

Dwi wedi etifeddu sawl elfen o gymeriad fy nhad, ac mae diffyg dealltwriaeth o fathemateg yn un ohonyn nhw. Mae syms yn fy nrysu, ac erbyn hyn dwi’n deall fod gen i ‘mild dyscalcula‘ – sef dyslecsia efo rhifau. Falla fod gan fy nhad yr un peth, achos Mam oedd yn gneud acownts y ffarm bob tro. Rhanodd fy nhad stori ddifyr efo fi am ei wendid mathemategol tra yn yr ysgol. Ei athro maths oedd Jâms Nicholas, a fyddai’n dod yn Archdderwydd yn ddiweddarach yn ei fywyd (dwi’n ei gofio fo yn dod i Ysgol y Moelwyn pan oedd o’n HMI – insbector ysgol – ac uffarn o ffeit yn torri allan ar yr iard, ac yntau’n sefyll yn gegagored wrth i hanner yr ysgol ruthro heibio iddo i wylio’r ymladdfa). Ta waeth, mi ddudodd Jâms Nicholas wrth fy nhad mewn gwers maths unwaith, yn ei acen sowth, “Bachan, bachan, ichi mor dwp a’r wal ne tu cefen ichi!”

Mi adawodd Ned yr ysgol yn 14. Ffarmwr fuodd o byth ers hynny, ac yn y blynyddoedd cynnar wedi priodi mam, pan oeddwn yn blentyn, roedd o hefyd yn gweithio i’r Economic Forestry yn plannu coed a ffensio. Mi gafodd o fagwraeth eithriadol o galed a bu hynny yn gysgod ar ei berthynas â’i rieni am byth. Yn yr Hendre fagwyd o, cyn symud i Bryncelynog (gweler y llun uchod, chwith, efo Taid Bryn), yna yn ôl i Hendre. Pan briododd â Mam, mi gafodd fenthyg yr Hendre er mwyn dechrau sefyll ar ei draed ei hun, a bu rhaid iddo weithio’n galed ofnadwy i hel pres i brynu defaid, ambell fuwch, ac offer. Bu tad Mam yn gefnogol iawn iddo yn y cyfnod anodd hwnnw.

Tydi fy nhad ddim yn ddyn crefyddol. Efallai iddo gael rhywfaint o Ysgol Sul, fel finnau, ond fuodd o erioed mewn capel ers hynny, heblaw mewn priodasau neu angladdau. Tua deng mlynadd yn ôl mi ddengodd un o’i gŵn defaid – gast fach ddu a gwyn – ar bnawn dydd Sul, a chrwydro i mewn i Capel Cwm ar ganol pregeth y gweinidog. Mi adnabodd un o’r cymdogion hi, a dweud mai gast Ned Hendra oedd hi, ac mi gyhoeddodd y gweinidog o’r pulpud, “A dyna gast Ned Hendra wedi bod yn y capel yma fwy na’i pherchenog, felly!”

Fel ei dad, bu Ned yn canu mewn côr am flynyddoedd. Fel ei dad, hefyd, roedd o’n canu ar dop ei lais wrth gerdded y caeau a’r mynyddoedd. Ond yn wahanol i Taid, côr Meibion Prysor oedd côr fy nhad, nid y Brythoniaid, a thra mai cantorion fel David Lloyd a Stuart Burrows, Pavarotti ac ati yw ei gariad cyntaf, roedd o hefyd wrth ei fodd efo Country and Western (Johnny Cash a Jim Reeves yn enwedig) ac yn licio roc a rol cynnar (cyfnod Bill Haley a rheini, debyg, ac Elvis masiwr. Tydi Dad ddim yn gwerthfawrogi canu poblogaidd (“swn”). Mae rhaid i rywun “allu canu” a meddu ar “lais da”! Ac mae gan Ned lais tenor hyfryd – sydd eto yn wahanol i’w dad, oedd yn faswr. Mae fy mrawd wedi etifeddu’r llais da ganddo. Tydw i ddim.

Dwi erioed wedi gweld gweithiwr mor galed â fy nhad. Pob awr o olau dydd o bob dydd o’r flwyddyn, mi fyddai’n gweithio – a minnau efo fo gan amlaf. Roedd y gwaith yn gorfforol iawn. Doedd dim joban yn rhy fawr na chalad i ni. Os oedd modd safio arian trwy ddefnydd llafur caled, yna mi wnaem hynny, dim bwys pa mor fawr fyddai’r gontract. Pan godom sied newydd fodern yn y Gors yn 1978, codi’r waliau efo cerrig wnaethom ni, yn hytrach na defnyddio shutters i ddal concrit ready mix. Tra bod llawer o ffermwyr yn gadael i chwyn ledu o flwyddyn i flwyddyn, mi oeddan ni’n mynd drwy pob cae gwair ac yn tynnu dail tafol allan o’u gwraidd efo’n dwylo (ac mae gwreiddiau dail tafol yn gallu tyfu fel moron) er mwyn rhwystro iddyn nhw gael cyfle i hadu. Mi oeddan ni’n torri ysgall ymhob cornel o 500 acar o fynydd efo pladur a chryman, a phob blwyddyn mi fydda ni’n tynnu creeping thistle (sy’n lledu fel carped dros y tir) allan o’u gwraidd efo’n dwylo – gan ddefnyddio dim ond darnau o fagiau plastig fertilizer i arbed (rhywfaint!) ar ein dwylo, gan nad oedd posib cael gafael digon tyn yn yr ysgall efo menyg.

Yn ddyn naturiol gryf fel ei dad, gwnaeth yr holl waith caled fy nhad yn gryfach fyth, ac hefyd yn ffit ofnadwy. Wnaeth o erioed smocio, a phrin oedd o’n yfed cwrw (bacardi neu wisgi oedd ei ddiod cymdeithasol, yn hytrach na pheintiau). Dwi’n ei gofio fo’n reslo buwch i’r llawr yng nghorlan Gors unwaith. Mi wnaeth o godi hen dractor Fordson Major oddi ar y ddaear unwaith hefyd. Y gamp oedd pwyso’ch cefn yn erbyn yr olwyn ôl a gafael yn grip y teiar, a chodi yr olwyn gefn oddi ar y llawr. Roedd fy nhad o gwmpas y deunaw oed ‘ma ar y pryd, ac yn digwydd bod ar fuarth fferm Fronasgellog, yn is i lawr y cwm, efo criw o’i ffrindia – meibion ffermydd eraill, a hogia o’r pentra oedd yn gweithio ar y tir. Mi oedd’na ddyn cryf uffernol o Sir Ddinbych oedd yn gweithio neu yn ymweld â Fronasgellog, yn digwydd bod yno, ac mi aeth ati i ddangos ei hun i’r hogia ifanc. Mi gododd o’r tractor, gan adael rhan fwyaf yr hogia’n gegagored. Ond mi ddudodd Bynun Bach, ffrind fy nhad o’r pentra, oedd yn rowlio ei R’s wrth siarad, “Duw, godith Ned Bach hwnna’rrrr cont!”

Ac mi wnaeth fy nhad hynny, a dal tîn y tractor i fyny yn hirach na’r dyn o Ddinbych. Mae’r stori yn wir, achos mae tri o’r hogia oedd efo fo, gan gynnwys Bynun, wedi dweud wrtha i ar achlysuron gwahanol dros y blynyddoedd. Mi alla i gredu hefyd, achos roedd fy nhad yn gwneud ‘triciau dyn cryf’ yn aml, yn enwedig pan oedd ei gefndryd o gwmpas, ac roedd o’n rhoi her i bawb, yn cynnwys minnau, yn aml. Roedd un o’r triciau yn ymwneud a dwy blyman ffiffti-sics. Pwysau 56 pwys ydi plyman 56. Mae’r blyman yn giwb solid o haearn neu ddur, tua 10 x 8 x 6 modfadd (os dwi’n cofio’n iawn, dwi heb weld un erstalwm) efo handlen wedi ei mowldio yn y top. Camp fy nhad oedd gafael mewn plyman 56 ymhob llaw a dal ei freichiau allan yn unionsyth o’i flaen. Gallai ei dal nhw allan am amser anhygoel (tua munud o leia). Wedyn, gan gadw ei freichiau’n syth, mi fyddai’n symud ei freichiau rownd i bwyntio i’r ochrau (fel bwgan brain) yna yn ôl at y blaen, ac yn ôl i’r ochrau eto, dro ar ôl tro ar ôl tro. Coelwich chi fi, fysa neb isio peltan gan Dad!

Mi gafodd sawl un beltan ganddo, fodd bynnag, pan oedd o’n ifanc. Roedd hyn, cofiwch, pan oedd cwffio tu allan dances ac mewn ffeiriau yn rhan o ddiwylliant poblogaidd cefn gwlad (pan oedd neb yn cicio pobol yn eu pennau, nac yn gangio i fyny ar un person). Roedd hyd yn oed y plismyn yn joinio i mewn! Cwffiwr teg ac anrhydeddus oedd fy nhad na wnaeth niwed i unrhyw un nad oedd wedi ei haeddu. Mae ganddo barch pawb sy’n ei adnabod, o rafins i barchusions, a braint ydi cael ei gyfri’n dad i mi. Nid drwg ydi bod yn ‘ifanc a gwyllt’ wedi’r cwbl. Ond mae hanesion am fy nhad yn rhan o chwedloniaeth hen sir Feirionnydd, ac mae llorio pump o ddynion efo pum dwrn sydyn yn thema gyson yn llawer o’r straeon hynny. Mi welis i o ‘in action‘ yng ngolau dydd ar stryd Traws unwaith, pan o’n i tua 9 neu 10 oed. Ffarmwr drws nesa i ni gafodd hi – dyn dan-dîn, annifyr a gelyniaethus a fu’n ddraenen yn ystlys ein teulu ers blynyddoedd. Roedd gwaed drwg rhwng y ddau, ac mi gafodd fy nhad lond bol ar ôl iddo gael clywed ei fod yn mynd o gwmpas y plwy yn pardduo’r teulu trwy ein galw ni’n “gypos” a “lladron.” Roedd hynny’n gamgymeriad mawr ar ei ran, achos coeliwch chi fi, does neb yn casau lladron (a chelwyddgwn) fwy na fy nhad!

Wnaeth y boi hwnnw ddim pardduo’r teulu eto, ond mi wnaeth y cachgi sbragio Dad i’r heddlu, a bu rhaid iddo fynd gerbron y llys. Dwi’n cofio’r cops yn dod i’w nôl o mewn fan (yr hen Escort vans glas hynny oedd ganddynt) pan o’n i allan yn y caeau yn carrega, a Mam yn poeni rhag ofn iddo gael ham-byg gan y Sarjant Coch (basdad o blismon brwnt yn Blaena ar y pryd). Ond gyffyrddodd yr un plismon ben bys ynddo.

Yn y ring focsio, fodd bynnag, ddaeth fy nhad yn enwog am ei ddoniau cwffio (gweler y llun uchod, wedi ennill ffeit). Roedd o’n beryg bywyd, yn hitio fel gordd ac yn sydyn fel melltan. Don McAffery oedd yr hyfforddwr yn Clwb Bocsio Traws, a fo sefydlodd clwb Dolgellau hefyd – sydd yn dal i fynd heddiw. Cafodd fy nhad 52 o ffeits, gan ennilll 50. Un draw ac un disqualification oedd y ddwy arall. Daeth y disqualification yn y treials i dîm Cymru, a hynny am low punch. Roedd y ffeit yn erbyn milwr o gamp Tonfannau ger Tywyn – sowth Welian – ac mi oedd y barnwyr i gyd yn dod o’r de hefyd. Bryd hynny roedd barnwyr yn enwog am fod â bias tuag at focswyr o’r de, ac mae pawb oedd yn gwylio’r ffeit yn mynnu bod fy nhad wedi cael cam.

Welterweight oedd fy nhad, ac mi aeth i fyny i middleweight yn ystod ei ‘yrfa’. Mae pawb o’r byd bocsio amatur bryd hynny yn dal i siarad am fy nhad fel y bocsar gorau i beidio cwffio dros Gymru, ac mae un ffeit yn arbennig yn dal yn destun siarad hyd heddiw. Roedd Clwb Traws yn cwffio yn erbyn Clwb camp milwrol Tonfannau yn neuadd Trawsfynydd, ac mi oedd y lle yn orlawn. Roedd heavyweight tîm Tonfannau yn gawr o ddyn ymhell dros ei chwe troedfedd, ac roedd y gynulleidfa i gyd yn edrych ymlaen i’w weld yn cwffio. Ond roedd gan heavyweight Traws ofn cwffio’r cawr o filwr o Tonfannau, ac mi gachodd allan, a gwrthod mynd i’r ring. Doedd hyn ddim yn plesio’r dorf o gwbl, roeddan nhw wedi edrych ymlaen gymaint i weld y cawr yn cwffio. Roedd fy nhad eisoes wedi ennill ei ffeit o (dwi’m yn siwr os oedd o’n welterweight neu heavyweight ar y pryd), ond mi ofynnodd Don McAffery i fy nhad (sydd ond yn 5’8″) os oedd o awydd go ar herio’r cawr. Mi gytunodd fy nhad, fu erioed ag ofne unrhyw un yn ei fywyd gan ei fod yn gredwr cryf nad oedd seis yn cyfri. I mewn â fo i’r ring, felly, efo’r dorf ar ben eu cadeiriau yn bloeddio a chrochlefain. Mi focsiodd fy nhad y cawr rownd mewn cylchoedd drwy’r rownd gyntaf, ac yn yr ail mi waldiodd o’n wirion. Ac yn y drydedd rownd, mi nociodd o’r cawr allan.

Mi gadwodd fy nhad ei fenyg bocsio. Roedd y lledr brown wedi breuo ac mi oedd y stwff bras fel wire wool tu mewn iddyn nhw yn dechra disgyn allan. Byddai’n aml yn rhoi yr un dde i fi a’r llall iddo fo, ac yn fy nysgu i focsio yn y gegin fach yn y tŷ (byddai’n gnweud hyn efo fy mrawd hefyd). Dwi’n cofio’n iawn faint mor sydyn a ffit oedd o – roedd o’n dycio a siglo ac yn osgoi pob dwrn o’n i’n daflu, cyn popio i fyny a fy nharo efo jabs sydyn ar flaen fy nhrwyn. Roedd hi’n amhosib dal i fyny efo fo!

Roedd yna resymeg y tu ôl i’r ‘training’ yma. Roedd rhaid i mi ddysgu sut i amddiffyn fy hun, yn enwedig a finnau’n dechrau yn yr ysgol fawr cyn hir. Ac i fy nhad, roedd amddiffyn yn golygu hitio’r boi arall yn gynta! “Babis ydi bwlis,” meddai, gan fy siarsio hefyd nad oedd unrhyw townie yn ddigon cryf i guro hogyn cefn gwlad. Doedd fy nhad ddim yn ddyn treisgar – jysd hen ffasiwn oedd o. Roedd cwffio’n deg yn ffordd anrhydeddus o setlo sgôr, ac mi oedd gallu handlo dy hun yn rhywbeth angenrheidiol. Mi oedd o’n gneud synnwyr, ac mi ddaeth ei gyngor a’i hyfforddiant yn handi sawl gwaith – er fod natur heddychlon Mam yn rhy gryf ynof i fod yn gwffiwr greddfol – ond mi oedd yr oes yn newid, ac anrhydedd â thegwch mewn sgarmes yn brysur ddiflannu.

Mi oedd fy nhad yn dipyn o bêl-droediwr hefyd, yn chwarae i dîm Traws ar un adeg. Mi oedd ei sgidia fo’n dal ganddo pan o’n i’n fy arddegau cynnar – hen bethau lledr oedd yn dod i fyny dros y sawdl. Mi wisgais nhw fy hun mewn sawl gêm – gan sgorio hatrick, ar gae efo blewyn o eira drosto, yn Llanuwchllyn unwaith! Dwi’n cofio Dad yn chwarae coits hefyd. Mi oedd’na gyngrair bryd hynny, a thwrnameintiau ymhob sioe bentref. Roedd o’n goitiwr da, ond dwi ddim yn meddwl iddo ennill cwpan.

Tyg-o-war oedd un arall o chwaraeon fy nhad. Roedd tîm Traws yn curo yn y sioeau yn aml. Fy nhad oedd yn hyfforddi ein tîm tyg-o-war ni yng Nghlwb Ffermwyr Ifanc Prysor ac Eden am chydig flynyddoedd, ac mi guron ni y twrnament yn Rali Meirionnydd y flwyddyn gynta iddo’n dysgu. Mi drias i roi trêning fy nhad ar waith mewn Highland Games yn yr Alban yn ddiweddar, wedi imi gael fy rôpio i mewn (sori am y pyn) i dîm oedd yn cynnwys tri Albanwr, Sowth Affrican ac Americanwr (a’r cwbwl lot o’nan ni’n feddw ac yn gwisgo sgidia ysgafn) – ond mi gadwa i’r stori honno tan eto!

Fel ei dad o’i flaen, roedd fy nhad yn sgotwr penigamp, a fo ddysgodd finna o oed cynnar iawn. Mae sgiliau sgota nentydd mynydd yn rhai go arbenigol, ond o’u deall, mi ddowch chi adra efo llond bag o frithyll brown gwyllt – rhai bychain, blasus, sy’n berffaith yn y badall. Roedd Dad yn dallt y dŵr yn iawn, a byth yn mynd allan os na fyddai’r dŵr yn berffaith (blaen lli gan amlaf). Ond pan oedd o’n mynd – fyny ‘Nant Hendra (Nant Braich Ceunant) Nant yr Allt – mi fyddai’n dod yn ôl efo rhwng 60 ac 80 o bysgod bob tro. Mi fyddwn i’n mynd efo fo’n amal, ac er yn dal llond bag, byth yn llwyddo i ddal cymaint â fo.

Er yn ddyn o ychydig eiriau, mi ddysgodd fy nhad lawer peth i mi – hanes a threftadaeth, gwladgarwch, parch at natur, gwerthoedd ac egwyddorion, gonestrwydd, gwaith caled, a pysgota. Doeddwn i ddim yn siwr os oeddwn i’n llwyddo i’w blesio, achos – fel ddudis i uchod – roedd yn ddyn o ychydig eiriau ac yn dod o draddodiad gwerin tir a bywyd caled (a minnau’n fab cyntaf, gwyllt, gwrthryfelgar a breuddwydiol. Ond pan oeddwn yn y carchar am 14 mis yn aros achos llys yn 1992-93, mi ddaeth fy nhad i fyny i Walton efo Mam, i fy ngweld. A phan ddaeth yr ymweliad i ben, a phawb yn ffarwelio, mi ddudodd fy nhad eiriau na wna i byth anghofio – geiriau syml oedd yn golygu popeth i mi. Mi ysgydwodd fy llaw ac edrych i fyw fy llygaid, a dweud, “Dwi’n gwbod fod ti’n ddigon cryf, Dew.”